To'g'ri chiziqli tekis harakat. Tezlik
Progressni saqlash uchun kiring yoki ro'yxatdan o'ting.
TO'G'RI CHIZIQLI TEKIS HARAKAT. TEZLIK
MAVZU REJASI:
1. Mexanik harakat va uning turlari. To'g'ri chiziqli tekis harakat ta'rifi.
2. Tezlik tushunchasi, fizik ma'nosi, formulasi va o'lchov birliklari.
3. Ko'chish, bosib o'tilgan yo'l va harakat tenglamasi.
4. To'g'ri chiziqli tekis harakat grafiklari: v(t) va x(t).
5. Mustaqil yechish va mustahkamlash uchun namunaviy masalalar.
1. To'g'ri chiziqli tekis harakat tushunchasi
Jismning fazodagi vaziyatining vaqt o'tishi bilan boshqa jismlarga nisbatan o'zgarishiga mexanik harakat deyiladi. Harakat trayektoriyasining shakliga ko'ra to'g'ri chiziqli va egri chiziqli harakatlarga bo'linadi.
TA'RIF:Jism istalgan teng vaqt oraliqlarida bir xil (teng) ko'chishlar sodir etadigan harakatga to'g'ri chiziqli tekis harakat deyiladi.
Masalan, tekis va to'g'ri shosseda spidometr ko'rsatkichi o'zgarmasdan (masalan, 60 km/soat) harakatlanayotgan avtomobil yoki zavod konveyeri lentasining harakati to'g'ri chiziqli tekis harakatga misol bo'la oladi.
1-rasm. To'g'ri chiziqli tekis harakat sxemasi: jism har 1 sekundda 15 metr masofani bosib o'tmoqda.
2. Tezlik va uning fizik ma'nosi
Jismning harakat jadalligini va yo'nalishini xarakterlovchi fizik kattalikka tezlik deyiladi. To'g'ri chiziqli tekis harakat tezligi deb, jismning ko'chish vektorini shu ko'chish yuz bergan vaqt oralig'iga nisbati bilan o'lchanadigan vektor kattalikka aytiladi:
v⃗ = s⃗ / t (skalyar ko'rinishi: v = s / t)
Tezlikning fizik ma'nosi: Tezlik son jihatdan jismning birlik vaqt (1 sekund) ichida bosib o'tgan yo'liga (ko'chishiga) teng. To'g'ri chiziqli tekis harakatda tezlik vektori ham qiymat, ham yo'nalish jihatidan o'zgarmasdir: v⃗ = const.
Kattalik nomi Belgilanishi Xalqaro birliklar tizimidagi (XBT / SI) birligi
Tezlik v 1 m/s (metr taqsim sekund)
Ko'chish / Yo'l s 1 m (metr)
Vaqt t 1 s (sekund)
Birliklarni o'tkazish qoidasi: 1 km/soat = 1000 m / 3600 s = 1 / 3,6 m/s (Masalan: 72 km/soat = 72 / 3,6 = 20 m/s).
3. Ko'chish va harakat tenglamasi
Tezlik formulasidan foydalanib, jismning t vaqt ichidagi ko'chishini topish mumkin: s = v · t. Agar jism boshlang'ich t = 0 paytda koordinata boshidan emas, balki biror x₀ koordinatali nuqtadan harakat boshlagan bo'lsa, istalgan t vaqt momentidagi koordinatasi quyidagi kinematik harakat tenglamasi orqali aniqlanadi:
x(t) = x₀ + vₓ · t
Agar jism OX o'qi yo'nalishida harakatlansa, tezlik proyeksiyasi musbat (vₓ > 0) bo'ladi: x = x₀ + v·t.
Agar jism OX o'qiga qarama-qarshi yo'nalishda harakatlansa, tezlik proyeksiyasi manfiy (vₓ < 0) bo'ladi: x = x₀ - v·t.
To'g'ri chiziqli tekis harakatda yo'nalish o'zgarmasa, ko'chish moduli bosib o'tilgan yo'lga teng bo'ladi: |s⃗| = l.
4. To'g'ri chiziqli tekis harakat grafiklari
A) Tezlikning vaqtga bog'liqlik grafigi v(t):
Tekis harakatda tezlik vaqt o'tishi bilan o'zgarmaganligi sababli, v(t) grafik vaqt o'qiga parallel to'g'ri chiziqdan iborat bo'ladi. Grafik chizig'i va vaqt o'qi orasida hosil bo'lgan to'g'ri to'rtburchakning yuzi son jihatdan jismning bosib o'tgan yo'liga (ko'chishiga) teng.
2-rasm. Tezlikning vaqtga bog'liqlik grafigi va shtrixlangan yuza orqali yo'lni aniqlash.
B) Koordinataning vaqtga bog'liqlik grafigi x(t):
x(t) = x₀ + vₓ·t funksiyasi chiziqli funksiya bo'lgani uchun uning grafigi to'g'ri chiziqdan iborat. Grafikning vaqt o'qiga og'ish burchagi qanchalik katta bo'lsa, jismning tezligi shunchalik katta bo'ladi. Ikki jism grafiklarining kesishish nuqtasi ularning uchrashuv vaqti va joyini bildiradi.
3-rasm. Turli boshlang'ich koordinata va tezlikka ega jismlarning harakat grafiklari.
5. Masalalar yechish namunalari
1-masala: Poyezd 72 km/soat o'zgarmas tezlik bilan harakatlanib, 400 m uzunlikdagi ko'prikdan 30 sekundda to'liq o'tib ketdi. Poyezdning uzunligini toping.
Yechilishi:
• Berilgan: v = 72 km/soat = 20 m/s; L_ko'prik = 400 m; t = 30 s.
• Poyezd ko'prikdan to'liq o'tishi uchun o'zining uzunligi va ko'prik uzunligi yig'indisiga teng masofani bosib o'tadi: s = L_ko'prik + L_poyezd.
• Umumiy yo'l: s = v · t = 20 m/s · 30 s = 600 m.
• Poyezd uzunligi: L_poyezd = s - L_ko'prik = 600 - 400 = 200 m. Javob: 200 m.
2-masala: Ikki jismning harakat tenglamalari x₁ = 10t va x₂ = 20 + 5t (m) ko'rinishida berilgan. Jismlarning uchrashuv vaqti va joyini aniqlang.
Yechilishi:
• Jismlar uchrashganda ularning koordinatalari tenglashadi: x₁ = x₂.
• 10t = 20 + 5t => 5t = 20 => t = 4 s.
• Uchrashuv koordinatasi: x = 10 · 4 = 40 m. Javob: 4 sekunddan keyin, x = 40 m nuqtada.
Izohlar 0
Kiring, izoh qoldirish uchun.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!